Kampong Thom: Isanapura và các đền tháp Sambor Prei Kuk

Ngày 22.10.2010

Chuyến xe sớm Siêm Riệp - Phnom Penh dừng lại giữa chặng đường. Anh chàng tài xế người Khmer lặp lại câu hỏi đúng hai lần trước khi quay bánh xe đi. Kampong Thom là đây, nôi tôi đã có vài chục lần qua qua lại lại. Anh chàng tài xế kia chắc là không hiểu vì sao vị du khách là tôi lại dừng ở nơi hiếm du khách nào ghé thăm này. 

Dòng Stung Sen với màu nước đỏ ngầu phù sa nhưng dường như chẳng lấy gì buồn trôi. Chiếc cầu cũ hàng ngày đưa bao du khách về Siêm Riệp rồi lại thở dài bên công viên vắng lặng trong nắng sớm. Chợ trung tâm Kampong Thom cũng chẳng đông đúc gì... Có chăng là những quán ăn gần khách sạn Mittapheap còn đông đông những người dân địa phương dùng điểm tâm sáng. Một thoáng nhìn đã hết vùng trung tâm.

Người ta vội đi tìm hình bóng Angkor mà quên hoặc hững hờ với Isanapura, kinh đô của đế chế Chân Lạp ngày nào, ở cách Kampong Thom chỉ khoảng 30km. Thời vàng son dưới sự trị vì của đức vua Ishanavarman I, Isanpura từng là trung tâm quyền lực, tín ngưỡng cho cả một vùng lãnh thổ rộng lớn bao gồm phần lớn diện tích Campuchia, Nam Lào và Tây Thái Lan ngày nay...

Tôi không có nhiều thời gian ở Kampong Thom vì đang trên đường công tác. Xe vừa dừng là tôi chạy vội đến Mittapheap để quăng hành lý vào phòng với giá 5USD/đêm và leo lên xe honda có giá 7USD cho hai chiều đi về Isanpura. Điểm đến chính của kinh thành ngày nào là quần thể đền tháp bằng gạch Sambor Prei Kuk.

Mittapheap, khách sạn to đùng, gần chợ trung tâm Kampong Thom. Giá phòng nghỉ 5USD/đêm với thang máy.

Từ chợ trung tâm, theo quốc lộ số 6 đi về hướng Siêm Riệp khoảng 5km, xe quẹo vô một con đường đất đỏ lớn rồi chuyển dần sang đường ruộng. Con đường nhỏ lầy lội với những ổ voi khiến xe phải nhích từ từ, có lúc có cảm giác như sắp bị té xuống ruộng. Một thế giới nông thôn Campuchia điển hình với những hàng cây chạy dài theo bờ ruộng xanh mướt, những đàn bò chậm chậm đi giữa đường, vài anh chàng nông dân da đen nhẽm bủa lưới, câu cá...

Trong một phút "buồn ngủ" tôi đã xóa một loạt những hình ảnh trên đoạn đường này để rồi cứ mãi tiếc nuối. Hình ảnh về nông thôn Campuchia thì có nhiều nhưng hình ảnh về những bàn chân trần khất thực lắm lem bùn đất đỏ bên một ngôi làng nghèo ven đường sáng hôm ấy đã để lại những ấn tượng đẹp khó tả. Tôi đã từng đến Luang Phrabang rồi những vùng đất trên nước bạn Lào, từng gặp nhiều cảnh khất thực ở Campuchia và Thái Lan nhưng không hình ảnh khất thực nào làm tôi xúc động như sáng hôm ấy. Làm sao tôi có thể quên được hình ảnh con đường làng đất đỏ nho nhỏ, những hàng rào xanh mướt và phút giây linh thiêng đến lặng câm khi những cụ già nghèo với bộ quần áo bạt màu, tay run run mút từng muỗng cháo cho các sư. Ở đó, không có xôi nếp, ở đó không có sự hiện diện của nhóm du khách bi bô, ở đó không có một lối sống thành thị, ở đó không có sự sắp đặt, mà ở đó chỉ có một tấm lòng và sự thành kính! 

Sambor Prei Kuk

Tôi đứng đây giữa một kinh đô huy hoàng ngày nào giờ chỉ còn lại những vết tích chân tường (?) và những toà tháp gạch mà thời gian, sự xâm thực và thờ ơ của con người đang dần khép lại những gì cuối cùng của vương quốc. Angkor, ở một mức độ nào đó, có thể nói đã được tái sinh, ít nhất là trong lòng du khách. Quần thể tháp Chăm miền Trung Việt Nam dẫu có hư hại xuống cấp nhưng cũng không tàn tạ như Sambor Prei Kuk hiện giờ...

Thời gian ngót nghét đã 14 thế kỷ. Những tòa tháp đứng đó chơ vơ cùng nắng mưa. Phần lớn trong tình trạng xuống cấp tàn tạ hoặc đã đỗ vỡ. Chỉ số ít còn khá nguyên vẹn nhưng công tác bảo tồn xem ra chưa được chú ý. Với các công trình bằng đá như Angkor, người ta có thể phần nào đó phục hồi nhưng với Sambor Prei Kuk chỉ có thể bảo vệ chống sụp đỗ bằng các hệ thống giá đỡ. Điều này cũng không khác gì với các đền tháp Chăm ở miền Trung Việt Nam. Chung quy cũng bởi vì người ta vẫn chưa tìm đâu ra cách để bảo tồn, phục hồi các tòa tháp xây bằng... những viên gạch "bí ẩn".

Theo quan sát, các viên gạch xây nên Sambor Prei Kuk đã tồn tại trong điều kiện mưa nắng và sự bỏ mặc của con người trong một thời gian dài nhưng vẫn bền chặt và vẫn một màu đỏ tươi nguyên, không rêu móc. Và tôi thiết nghĩ các viên gạch Sambor Prei Kuk cũng giống như các viên gạch Chăm có đặt tính rút nước nhanh giúp cho toàn bộ đền tháp chóng khô sau những cơn mưa, một trong những yếu tố quyết định đối với sự tồn tại của các đền tháp trong thời gian dài.

Giữa các viên gạch không có mối hở. Chúng khít nhau như là một khối. Điều này cũng đặt ra câu hỏi hóc búa đâu là chất kết dính ưu việt đã liên kết chúng lại với nhau? Người ta đã từng đề cập đến "keo thực vật" như nhựa cây dầu rái, nhựa cây ô dước, xỉ mật trộn vôi và kỹ thuật mài chập... như là những cách để liên kết các viên gạch Chăm. Còn Sambor Prei Kuk, tôi tìm mãi vẫn chưa thấy một đề cập nào. Có lẽ nguồn thông tin về chúng thật quá hiếm hoi.

Nhiều nhà nghiên cứu cho rằng các tháp Chăm được xây dựng theo dạng từ dưới lên trên, từ trong ra ngoài và xây đến đâu trang trí đến đó. Vậy ở Sambor Prei Kuk quá trình đó có diễn ra tương tự?

Cũng giống như các tháp Chăm, Sambor Prei Kuk là những đền tháp "đặc ruột". Các bức tường dày và phần trong điện thờ cúng chỉ vừa đủ để đặt bệ thờ và một vài người vào thực hiện nghi thức cúng bái. Vậy sức nặng dồn lên toàn bộ chân tháp là rất lớn. Thế nhưng nhiều tòa tháp đã tồn tại 14 thế kỷ mà không hề thấy hiện tượng từ biến thể hiện ra ngoài ở sự nghiêng lún hay tróc móng. Rõ ràng các chuyên gia xây đền tháp Sammbor Prei Kuk đã tính những phép toán có giá trị vài ngàn năm. Có phải họ cũng tạo nên những khối đá tảng nhân tạo làm chân móng bởi lẽ một toà kiến trúc dù có nặng nề đến mấy đặt trên khối đá tảng này thì khó mà xảy ra hiện tượng từ biến? Có phải họ cũng sử dụng hệ thống trợ lực bó chân tháp như ơ một số tháp Chăm?

Thời gian đã xóa mờ các hình tượng trang trí, phù điêu được tạo tác trực tiếp trên gạch. Đây đó thoáng hiện hình ảnh những đóa hoa sen, thần điểu Garuda, tu sĩ cầu nguyện... Đơn giản và không sắc nét, song rõ ràng đây là nền tảng kinh nghiệm để tạo dựng nên một Angkor rực rỡ huy hoàng sau đó hai thế kỷ. 

Theo đánh giá, Sambor Prei Kuk là cụm đền tháp Hindu lớn nhất trên đất nước Campuchia thời tiền Angkor. Hiện nay cụm đền tháp này còn khoảng 200 tháp nằm rải rác trong một khu rừng rậm rạp rộng 30 km2... 

Phnom Santuk

Nằm cách trung tâm Kampong Thom khoảng 20km về phía Nam là ngọn núi thiêng Santuk, nơi trên đỉnh tọa lạc một quần thể chùa với nhiều tượng Phật được tạc trực tiếp vào trong các khối đá tự nhiên. Người dân trong vùng thường đến cúng bái và hôm ấy tôi đã gặp hai bạn quân nhân trẻ vui tính trước khi lên đường đi Kampong Cham làm công tác đã đến đây để "giã từ" quê nhà...

Điểm thu hút của Santuk là hơn 800 bậc thang uốn lượn quanh núi dẫn lên tận đỉnh trong một màu xanh mướt của cây cối và không khí trong lành. Hai bên là hai hàng nam nữ trong tư thế kéo rắn Vasuki diễn tả sự tích "Khuấy biển lấy thuốc trường sinh Amrita". Gần đỉnh núi có khá nhiều khỉ hoang.

Đường đến Santuk từ trung tâm Kampong Thom đi qua làng Samnak nôi tiếng với nghề tạc tượng Phật. Đá được lấy từ chân núi Santuk.